Wat moet ik kiezen: ChatGPT, Claude of Gemini — en is een betaald abonnement zinvol?

Aan het eind van elke workshop of dicussie over AI komt dezelfde vraag, en het is zelden de vraag waar de workshop over ging. Niet hoe je een prompt opbouwt of hoe je een antwoord aan een bron verankert, maar: welke AI is de beste en heb ik een betaald abonnement nodig? De vrager is vaak de 'early adopter, heeft dan meestal al twee (gratis) accounts en heeft vaak het idee dat beide AI's ongeveer hetzelfde doen maar verwacht dat ik weet welke van hen de beste is.

Spoiler: er is er niet één de beste, en ze doen ook niet hetzelfde. Wat hieronder staat is mijn beeld van eind augustus 2026 — bij dit onderwerp geldt meer dan waar dan ook dat de vergelijking een datum heeft. De bedragen die ik noem kloppen op het moment van schrijven maar ze worden per account aangepast en regelmatig herzien, dus hier gebruikt om een indruk te geven van de kosten. Daarnaast zijn er af en toe aanbiedingen zoals een jaar gratis voor onderwijs- of universiteitsaccounts (Gemini) of een maand gratis (ChatGPT). Tenslotte zijn de voorwaarden voor de gratis accounts, maar ook voor de betaalde accounts flink aan veranderingen onderhevig, momenteel bieden de meeste modellen in de betaalde versie veel meer 'tokens' aan dan een tijd geleden, waarschijnlijk om mensen te laten wennen aan 'heavy' gebruik om daarna de prijs weer te gaan verhogen. 

Waar zit het verschil tussen gratis en betaald anno augustus 2026?

De afgelopen jaren kocht je met een betaald abonnement echt een beter model. Dat is nu deels niet meer waar: de gratis versies van de drie grote aanbieders draaien inmiddels op modellen die voor een groot deel van het dagelijkse werk prima voldoen — samenvatten, herschrijven, uitleggen, een concept opzetten, informatie zoeken en beoordelen, een tekst naar B1 herschrijven, etcetera.

Wat je koopt zijn nóg betere modellen en vooral: kunnen dóórwerken, meer doen voordat de teller op is, langere documenten in één keer bewerken, geheugen dat blijft staan tussen sessies, verbindingen naar je eigen bestanden en agenda maken en gebruiken en beschikking krijgen over 'deep search'  die complexe vragen een kwartier onderzoekt in plaats van dertig seconden. De gratis versie faalt tegenwoordig zelden op kwaliteit; maar hij houdt er wel een stuk eerder mee op. Helaas meestal precies op het moment dat je ergens middenin zit. Praktisch voorbeeld; een infographic over dit onderwerp in ChatGPT kon 1 x gemaakt en 1x gereviseerd worden, maar daarna moest ik weer 5 uur wachten. 

ChatGPT — de breedste, en de meest verwarrende

De GPT-5.6-familie bestaat uit drie onderdelen: Luna (licht), Terra en Sol (krachtig). Luna is het snelste en goedkoopste model maar is vrij eenvoudig. Terra biedt een betere balans tussen snelheid en kwaliteit en Sol is het krachtigste model. Met een gratis ChatGPT-account krijg je Luna. Met Plus krijg je toegang tot Luna maar met verschillende niveaus van redeneerkracht. Pro biedt hogere gebruikslimieten en toegang tot Terra, Sol en Sol Pro voor zwaardere en langdurige taken.

Sterk punt van ChatGPT is de breedte: spraak, beeld, eigen GPT's, geplande taken, een agent die zelfstandig een klus afmaakt, en het praktische voordeel dat het voor velen de 'go-to AI is': vrijwel iedereen in je omgeving heeft ook ChatGPT in gebruik, dus prompts en werkwijzen zijn zonder vertaalslag deelbaar. Op medische feitelijkheid is er deze zomer flink wat verbeterd.

Zwak punt is het menu: je moet weten in welk model je zit, want dat bepaalt wat je krijgt, en dat is voor een beginnende gebruiker (mijns inziens) ondoorzichtig. Het gratis contextvenster is ook klein: een lange richtlijn past er in zijn geheel niet in, en daar krijg je geen waarschuwing over — het model werkt door met wat het wél zag. Prijzen per maand: Go rond de €8, Plus rond de €23, Pro €103 of €229 per maand. Voor die laatste krijg je simpelweg heel veel meer tokens wat voor professionele programmeurs (ja, die gebruiken dit ook!) handig is maar voor een medische praktijk vrijwel altijd overkill is.

Claude — lange documenten en zelf iets bouwen

Claude bevat het bruikbaarste lange geheugen van het stel. Het venster is in de chat-app 200.000 tokens (het miljoen waarover mischien hebt gelezen geldt voor de API en voor Claude Code), goed voor een complete richtlijn plus een handvol artikelen in één gesprek — en, belangrijker dan de omvang (en anders dan bij de concurrenten), het werk blijft over de hele lengte van het gepsprek op peil.
Voor wie veel schrijft is er ook goed nieuws: Claude leert eenvoudig van jouw eigen unieke schrijfstijl (of zelfs; schrijfstijlen, bv prive vs professioneel) en houdt die stijl vast over een lang stuk. Daarnaast is Claude det enige van de drie waarmee ik zonder noemenswaardige programmeerkennis werkende applicaties heb gebouwd — de voorzieningen financieringswijzer, deze website, een redactieomgeving waarin ik dit stuk schrijf en publiceer, een uitgebreide planningssysteem voor de opleidingschema's van onze aios en een systeem om de diensten van ons revalidatiecentrum geautomatiseerd te kunnen plannen.

Nadeel is dat de consumentenkant wat minder uitgebreid is: geen beeld- of videogeneratie, minder extra's, en gebruikslimieten die per venster van vijf uur lopen — juist bij lange documenten tik je die zelfs op het Pro-abonnement wel eens aan. Overigens kan je dan na maximaal 5 uur weer moeiteloos verder maar bij deadlines kan dat wel eens onhandig zijn. Prijzen: Pro rond de €22 per maand, Max vanaf ongeveer €109.

Gemini — alles in de cloud

Als je al gebruik maakt van de Google producten (Gmail, Google Docs Youtube, etc) dan is Gemini al aanwezig in applicaties die je toch al gebruikt. Wel is de gratis toegang tot het topmodel relatief krap bemeten en je loopt al vrij snel tegen limieten aan.

Het sterkste punt van de 'stand-alone' versie van Gemini is de mogelijkheid tot multi-modal input; je kan zonder enig probleem afbeeldingen, video's, Youtube links, en vele andere typen documenten uploaden en Gemini herkent werkelijk alles.

Gemini in de gratis versie én in de betaalde versie van ongeveer 20 euro per maand geeft je de beschikking over Gemini Flash. Pro geeft je slechts incidenteel toegang tot de zwaardere modellen (verwarrend genoeg, Gemini Pro genaamd) maar wel behoorlijk wat extra tokens en meer mogelijkheden tot extra redeneren. De professionele modellen zijn voorbehouden aan het Google AI abonnement of voor professionals via de Google AI studio.

Voor velen van ons is Gemini Notebook (het vroegere NotebookLM) het meest bruikbare onderdeel: zet er een set richtlijnen, een proefschrift of de literatuur voor een refereeravond in, en je krijgt een kennisbank die alleen uit díe bronnen put — inclusief de mogelijkheid een audio-overzicht te genereren dat je in de auto luistert. 

Een zwak punt van Gemini is de belofte van een zoekvenster van een miljoen tokens: het venster is inderdaad groot, maar de accuratesse bij langere chats of langere documenten is echt slecht — in stukken werken blijft verstandig. En let op het accounttype, want een privé-Google-account valt onder een heel ander regime dan het Workspace-account van je organisatie.

Google heeft daarbij de gewoonte om álles wat je invoert naar de Cloud te uploaden en te gebruiken om profielen van je te bouwen, dus pas op met alle informatie die ook maar enigszins met patientenzorg te maken heeft, of met bedrijfsinformatie. 
Google AI Pro kost €21,99 met 5 TB opslag erbij; en er is ook een tussenabonnement van €4,99.

Copilot — de enige die binnen je eigen organisatie kan draaien

Bij vrijwel elk bestaand zakelijk Microsoft 365-abonnement zit Copilot Chat gratis inbegrepen. De volledige licentie kost ongeveer €26 per gebruiker per maand — exclusief btw, en bovenop het abonnement dat je toch al had.

Onder de motorkap draait een mengeling: GPT-5.6 van OpenAI als voorkeursmodel, Anthropic-modellen in Excel en PowerPoint, en Microsofts eigen MAI-modellen. Je kiest niet zelf welk model je krijgt; dat doet de beheerder van je organisatie (of niemand).

Het sterke punt is iets wat geen van de andere drie kan: Copilot kent je eigen spullen. Je mail, je agenda, je Teams-gesprekken, de SharePoint-mappen waar je bij mag. Een vergadering laten samenvatten, een conceptbrief uit een eerdere briefwisseling, een jaarverslag uit stukken die al in je tenant staan — dat kan ChatGPT of Claude eenvoudigweg niet, want die kennen jouw organisatie niet. Let wel op het onderscheid: de gratis Copilot Chat komt níét bij je eigen bestanden, die praat alleen met het open web. Daar heb je de betaalde licentie voor nodig.

Een zwak punt is de wisselende kwaliteit per onderdeel, en het scherpste oordeel daarover komt van Microsoft zelf: de =COPILOT()-functie in Excel wordt per 14 september 2026 geschrapt nog voordat hij algemeen beschikbaar was, met in de documentatie de waarschuwing dat je hem niet moest gebruiken voor rekenwerk, niet voor iets wat context uit de rest van de werkmap nodig heeft, en niet voor iets met juridische of compliance-gevolgen. Dat laat voor een spreadsheet niet veel over. 

Voor ons vak is Copilot desondanks interessant: de scheidslijn ligt hier niet bij gratis versus betaald, maar bij werkaccount versus privéaccount. Log je in met je wérkaccount, dan valt het gebruik onder de verwerkersovereenkomst die je organisatie met Microsoft heeft, worden je prompts niet gebruikt om modellen te trainen, en blijft de verwerking binnen de EU Data Boundary. Dat is precies waar de Federatie Medisch Specialisten op doelt met "alleen wat je eigen organisatie aanbiedt". Met een privé-Microsoft-account krijg je dat overigens niet: daar staat training standaard aan en zit je in dezelfde categorie als een gratis ChatGPT-account.

Twee kanttekeningen, want zo simpel is het niet. De Anthropic-modellen in Word, Excel en PowerPoint vallen buiten die EU Data Boundary, en bij tenants die na 25 maart 2026 zijn aangemaakt staat dat standaard aan — een vinkje in het beheercentrum waar je ICT- of privacyfunctionaris van moet weten. En een verwerkersovereenkomst is geen vrijbrief: de Autoriteit Persoonsgegevens oordeelde in juli 2026 over de voorgenomen uitrol bij de gemeente Haarlemmermeer dat die zo niet kon starten (te vage doelbinding, onduidelijke bewaartermijnen, en het risico van onjuiste door AI gegenereerde persoonsgegevens), en SURF houdt in zijn DPIA nog altijd twee risico's op oranje. 

Ter illustratie van de schaal: NHS England rolt Copilot dit jaar uit naar zo'n 500.000 medewerkers, uitdrukkelijk voor administratief werk — brieven, roosters, ontslagprocessen, bestuursstukken — en uitdrukkelijk niet voor klinische besluitvorming. Dat lijkt me de juiste volgorde. Of Nederlandse ziekenhuizen dit al breed doen is publiek niet bekend; ik weet vooral dat er pilots worden uitgerold.

DeepSeek — technisch knap, praktisch geen optie

Gratis, met open source datamodel en een API die grofweg een orde van grootte goedkoper is dan de rest. Technisch serieus werk, en voor ons vakgebied op de wat langere termijn waarschijnlijk heel relevant: een open source datamodel is op den duur de enige route die kan leiden naar een lokaal model dat veilig  binnen de muren van een (medische) instelling draait.

Voor dagelijkse werk valt het wat mij betreft af. DeepSeek invoer is in de praktijk alleen via tekst (beeldinvoer is er pas net, experimenteel en via de API, dus een figuur uit een artikel wordt simpelweg niet gezien), het hallucineert in tests fors meer dan de rest, en alle gegevens gaan voor verwerking naar servers in China.
De Nederlandse Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwde er begin 2025 voor, het Rijk verbood het zijn ambtenaren, en de Italiaanse toezichthouder legde zelfs een verwerkingsbeperking op.

De grens die niet van je abonnement afhangt

Belangrijker dan de keuze: geen van deze consumentenabonnementen komt met een verwerkersovereenkomst. Wat in de gratis versie niet mag, mag in de betaalde versie ook niet — €100+ per maand verandert daar niets aan. Dus je kan niet met een duurder abonnenement ineens wél patientengegevens safe gebruiken.

Bij ChatGPT en Gemini staat het gebruik van je gesprekken voor training standaard aan (uit te zetten, maar alleen voor nieuwe gesprekken), en bij Google wordt een deel van de gesprekken door mensen beoordeeld en tot drie jaar bewaard. Claude vraagt het expliciet en bewaart bij toestemming vijf jaar, zonder toestemming dertig dagen. Ook met alles uit kan een gesprek dat op veiligheid gemarkeerd wordt alsnog worden bekeken.
De Autoriteit Persoonsgegevens beschreef in 2024 een casus waarbij een medewerker van een huisartsenpraktijk patiëntgegevens in een chatbot plakte: dat is een datalek. De Federatie Medisch Specialisten is sinds december 2024 duidelijk — geen externe, commerciële chatbots in de directe patiëntenzorg, alleen wat je eigen organisatie aanbiedt.

Doe zélf de ijktest, 15 minuten is genoeg

Vergelijkingen lezen (ook deze) helpt maar tot op zekere hoogte, want de vraag is niet welk model het beste is, maar welk model het beste is in jóuw werk. 

Doe zelf daarom in 15 minuten een ijktest voor de 3 modellen: neem drie reële taken uit je eigen week — bv. een artikel dat je toch moest lezen, een tekst die je toch moest schrijven, een onderwijsmoment dat je toch moest voorbereiden — en laat ze door de gratis versies van alle drie doen: zelfde prompt, zelfde bron, drie tabbladen.

Plak & vul in:

Scoor daarna op vier dingen (laat je niet verleiden tot 'wow - wat is dit gaaf', dit is een test):

1. Bleef de AI bij mijn bron, of ging het uit zichzelf aanvullen?
2. Markeerde het zijn onzekerheid, of was het antwoord heel stellig?
3. Hoeveel moet ik herschrijven voordat het klinkt alsof ik het zelf schreef?
4. Liep het uitproberen vast — welk gratis abonnement hield op voordat de klus af was?

Vraag 4 beantwoord of je een betaald abonnement wil. Loopt geen van de drie vast, dan heb je voorlopig geen abonnement nodig. Loopt er één vast op het werk dat je het vaakst doet, dan weet je meteen welke je niet moet nemen.

Mijn eigen antwoord, voor de volledigheid: ik ben begonnen met ChatGPT in 2022, maar ben daarmee om persoonlijke redenen mee gestopt (OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT heeft AI kennis verkocht aan de Amerikaanse oorlogsindustrie, waar ik persoonlijk grote moeite mee heb). Sindsdien gebruik ik Claude voor al mijn AI projecten, tot volle tevredenheid. Daarnaast beschik ik over een uitprobeer versie van Gemini (een jaar gratis via mijn universiteitsaccount). 

In de praktijk zie ik Gemini als een dwarse puber; origineel, andersdenkend, en met multimedia heel sterk maar doet zelden wat ik er van vraag en het eindproduct is vrijwel nooit compleet of volledig werkend. Claude zie ik meer als mijn saaie maar uiterst betrouwbare collega; doet alles wat ik vraag, 'denkt' met mij mee als ik daarom vraag, output is altijd kwalitatief zeer hoog en direct werkend, maar Claude verrast me zelden en is al helemaal niet erg origineel. 

Laatste punt over de kosten; de kosten per maand, zeker abonnementen van rond de 20 euro, zijn mijns inziens voor een tool prima te verantwoorden mits die aantoonbaar voldoende oplevert, en dat is in mijn geval 100% het geval. Onze uren en onze kwaliteit van werk zijn nu eenmaal heel veel meer waard dan die 20 euro. De werkelijke kosten liggen wat mij betreft dan ook veel meer in het aantal uren dat het kost om AI betrouwbaar 'onder de knie' te krijgen en vooral ook om te leren om kwalitatief hele goede output te krijgen, in plaats van de 'verbale diaree' die ik regelmatig tegenkom bij generiek gebruik met generieke prompts door collega's met slechts een beperkt begrip van hoe AI werkt.